KOMENTAR: Peralihan PAS Dari Islamisme kepada Diplomasi Pembangunan

SINGAPURA: Prestasi Parti Islam Se-Malaysia (PAS) dalam pilihan raya di Malaysia semakin meningkat sejak 1990-an.

Sejak Pilihan Raya Umum 2022, PAS memegang jumlah kerusi terbesar di Parlimen Persekutuan Malaysia. Ia kini turut menguasai tiga negeri: Kedah, Kelantan dan Terengganu. Daripada melihat PAS sebagai parti dominan hanya di beberapa buah negeri, penggubal dasar di dalam dan luar Malaysia mula membuat persiapan bagi kemungkinan PAS menerajui, atau sekurang-kurangnya mendominasi, kerajaan persekutuan.

Justeru, persoalan mengenai hala tuju dasar Malaysia sekiranya PAS membentuk kerajaan persekutuan bukan lagi sekadar satu andaian.

PANDANGAN DASAR LUAR PAS SEMASA KEBANGKITAN ISLAM

Golongan ulama secara rasmi mengambil alih kepimpinan PAS pada 1987.

Selepas ulama mengambil alih, daripada 1980-an hingga 2020-an, PAS menjalin hubungan dengan gerakan dan parti Islam di bahagian lain dunia.

Pandangan dasar luar PAS dapat dikesan melalui penerbitan dan khutbah ulama, serta dokumen rasmi parti.

Abdul Hadi Awang membahagikan negara-negara dunia kepada tiga kategori besar: negara Islam (Darul Islam), Darul Ahdi (negara bukan Islam yang menjalin hubungan dengan negara Islam), dan Darul Harbi (negara bukan Islam yang bermusuhan).

Pemikiran ulama PAS berteraskan pembahagian antara hubungan dengan umat Islam dan bukan Islam. Agama menjadi asas interaksi, berbanding kewarganegaraan yang sama rata atau, dari segi hubungan antarabangsa, kesamarataan hak negara di bawah undang-undang antarabangsa.

PENGALAMAN MEMERINTAH

Pada 2020, PAS menyertai kerajaan persekutuan selepas Langkah Sheraton dan kejatuhan kerajaan PH.

Pengalaman memerintah secara asasnya mendorong parti tersebut untuk membuktikan keupayaannya mencapai hasil material dan pembangunan. Para pemimpin PAS terpaksa berdepan persoalan praktikal pemerintahan: bagaimana mewujudkan pekerjaan, menarik pelaburan dan membiayai pembangunan.

Presiden PAS Abdul Hadi dilantik oleh Perdana Menteri Muhyiddin Yassin sebagai Utusan Khas ke Timur Tengah dengan status menteri.

Pandangan dasar luar PAS disuarakan secara institusi melalui Lajnah Hal Ehwal Antarabangsa dan Hubungan Luar. Kenyataan oleh pengerusinya menunjukkan kesinambungan ketara dengan pandangan Islamis-internasionalis PAS yang lebih lama: Palestin kekal sebagai tumpuan dan negara-negara majoriti Muslim berulang kali digesa bertindak secara bersama.

Namun, tiada bukti bahawa retorik ini menghalang hubungan pragmatik. Walaupun Lajnah pernah menuduh Amiriah Arab Bersatu (UAE) mengkhianati umat Islam dan Palestin, Abdul Hadi kemudiannya bertemu Duta Amiriah Arab Bersatu (UAE) sebagai Utusan Khas, menunjukkan bahawa PAS boleh memisahkan perbezaan ideologi dan hubungan diplomatik secara praktikal.

Lajnah itu juga menjalin hubungan di luar dunia Islam, termasuk dengan Suruhanjaya Tinggi Australia dan Kedutaan Jepun.

Justeru, ia memberikan gambaran mengenai pemikiran dasar luar PAS di peringkat parti yang berteraskan solidariti Islam, tetapi semakin bersedia menggunakan hubungan diplomatik dan ekonomi konvensional di luar dunia Islam.

DIPLOMASI PEMBANGUNAN: PRAGMATISME MENGATASI IDENTITI

Pelantikan Abdul Hadi sebagai utusan khas perdana menteri ke Timur Tengah pada April 2020 menandakan pelibatan PAS yang paling langsung dalam dasar luar Malaysia.

Pelantikan itu menunjukkan bagaimana hubungan berasaskan gerakan PAS berpotensi ditukar menjadi saluran diplomatik di peringkat kerajaan.

Pengalaman Abdul Hadi memberikan petunjuk mengenai rupa dasar luar Malaysia di bawah PAS. Retorik ideologinya tidak diubah menjadi doktrin diplomatik yang tersendiri. Sebaliknya, PAS kontemporari menggabungkan solidariti Muslim yang tegas dengan hubungan pragmatik berasaskan kepentingan nasional.

Ahmad Samsuri Mokhtar, sebagai Menteri Besar Terengganu, meletakkan usaha menarik pelaburan sebagai teras hubungan luar Terengganu. Berbeza dengan jaringan yang sebahagian besarnya berasaskan gerakan yang dikaitkan dengan pemimpin PAS terdahulu, diplomasi Samsuri melibatkan syarikat asing, duta, agensi pelaburan dan kerajaan negara jiran, dengan perbincangan berkisar mengenai pemindahan teknologi, perindustrian, tenaga boleh diperbaharui dan pekerjaan.

Inisiatif ini bertujuan membangunkan industri hiliran bernilai lebih tinggi dan mengurangkan kebergantungan negeri itu kepada hasil petroleum.

Lawatan Menteri Kanan Singapura Lee Hsien Loong pada Mei 2026 turut menunjukkan pendekatan pragmatik Samsuri. Perbincangan mereka meliputi tenaga boleh diperbaharui, pelancongan, kelestarian alam sekitar, pemprosesan silika, Laluan Rel Pantai Timur (ECRL) dan Pelabuhan Kemaman, bukannya isu agama atau ideologi. Hubungan itu menunjukkan bahawa kerajaan pimpinan PAS boleh membina hubungan berfungsi dengan jiran sekular yang majoritinya bukan Muslim apabila kepentingan ekonomi bergabung.

Singapura mula didedahkan kepada ekonomi perindustrian Kedah, selain Kelantan. Bagaimanapun, jejak pelaburannya di negeri-negeri pimpinan PAS masih agak kecil berbanding negeri lain di Malaysia. Dari sudut strategik, hubungan sedemikian boleh memberikan Singapura peluang ekonomi serta hubungan kerja dengan kelompok pemimpin politik Malaysia yang semakin penting.

KESINAMBUNGAN MELALUI INSTRUMEN BAHARU

Perbandingan antara kepimpinan PAS terdahulu dengan semasa menunjukkan bahawa pandangan dasar luar parti itu telah berkembang dan bukannya berubah sepenuhnya. Jika pemimpin terdahulu menggariskan hubungan antarabangsa terutama melalui identiti agama, gerakan Islam rentas negara dan solidariti terhadap perjuangan umat Islam, perkembangan terkini semakin menggunakan institusi kerajaan untuk menjalinkan hubungan luar.

Kerajaan pimpinan PAS akan memberi penekanan kepada diplomasi Islam, memperdalam hubungan dengan negara majoriti Muslim dan terus mengetengahkan isu-isu seperti Palestin. Namun, keutamaan ini akan wujud bersama pengiktirafan pragmatik terhadap keperluan ekonomi Malaysia.

Hubungan antarabangsa kini dijalankan melalui usaha menarik pelaburan, perkongsian teknologi, kerjasama tenaga boleh diperbaharui, pembangunan prasarana dan pertukaran antara kerajaan.

Dalam hal ini, perbezaan antara kerajaan pimpinan PAS dengan pentadbiran semasa mungkin kurang ketara berbanding yang sering diandaikan. Di bawah Perdana Menteri Anwar Ibrahim, Malaysia sudah mengambil pendirian diplomatik yang kukuh menyokong Palestin sambil mengekalkan hubungan ekonomi dengan China, rakan-rakan ASEAN, negara-negara Teluk dan pelabur Barat. Oleh itu, pentadbiran PAS pada masa depan lebih berkemungkinan mengembangkan, bukannya mengubah secara asas, dasar luar Malaysia. Perbezaan utama adalah dari segi penggarisan retorik dan keutamaan terhadap solidariti Islam.

Bagi negara-negara lain, termasuk Singapura, hubungan dengan PAS tidak harus dilihat semata-mata melalui sudut ideologi.

Selagi PAS terus memerintah negeri-negeri yang mempunyai kepentingan strategik, mengekalkan saluran komunikasi pragmatik berkemungkinan memberikan manfaat lebih besar berbanding pengasingan. Kebimbangan lebih besar bagi kerajaan dan pelabur asing mungkin bukan sifat konservatif PAS, tetapi sama ada pentadbiran pimpinan PAS akan mengutamakan reformasi tadbir urus dan daya saing ekonomi berbanding ideologi.

*Komentar ini adalah ringkasan daripada rencana asal bertajuk “PAS’s Evolving International Engagement: From Islamism to Development Diplomacy?” diterbitkan oleh ISEAS - Institut Yusof Ishak pada 28 Ogos 2026.

MENGENAI PENULIS

Syaza Shukri ialah Zamil Kanan Pelawat Program Pengajian Sosial dan Budaya Serantau ISEAS - Institut Yusof Ishak dan Profesor Madya di Universiti Islam Antarabangsa Malaysia (UIAM). Dr Norshahril Saat ialah Zamil Utama ISEAS - Institut Yusof Ishak.