KOMENTAR: Adakah Hubungan Antara Agama Tergugat Di Pulau Pinang?

SINGAPURA: Pembatalan acara rumah terbuka Hari Raya oleh sebuah persatuan kuil di Pulau Pinang telah menggariskan keperluan untuk mewujudkan penglibatan antara agama yang boleh dicapai di bawah syarat-syarat tertentu.

Baru-baru ini, Jabatan Hal Ehwal Agama Islam Pulau Pinang (JHEAIPP) telah menghalang Persatuan Tokong Thean Hock Keong daripada menganjurkan Rumah Terbuka Hari Raya di padang terbuka di luar premisnya, dengan menyatakan bahawa sambutan sedemikian adalah aktiviti agama Islam yang “tertakluk kepada kelulusan Majlis Agama Islam Negeri Pulau Pinang”.

Keputusan itu dibuat menyusuli aduan daripada Persatuan Anak Jati Melayu Negeri Pulau Pinang, sebuah pertubuhan yang mewakili kepentingan orang Melayu tempatan, yang mendakwa bahawa poster acara tersebut telah menyebabkan kekeliruan dalam kalangan orang ramai.

Kumpulan tersebut sebelum ini telah membantah pertukaran nama jalan — daripada Jalan Pantai Bersih kepada Jalan Tokong Naga — yang melibatkan persatuan itu, yang memberikan beberapa konteks di mana perbezaan antara kedua-dua institusi itu bukanlah sesuatu yang belum pernah berlaku sebelum ini.

CETUS TANDA TANYA TERHADAP MATLAMAT RUMAH TERBUKA

Langkah ini telah menimbulkan tanda tanya tentang matlamat rumah terbuka antara agama dan antara kumpulan etnik di Malaysia dan, secara lebih luas, prospek penglibatan dan hubungan antara agama.

Hakikatnya, ia bukan setakat tentangan pihak berkuasa Islam terhadap inisiatif antara agama. Ia mencerminkan pengaruh sesebuah institusi ke atas amalan-amalan dalam agama Islam. Ini membantu menjelaskan batasan antara agama yang dianggap boleh diterima di Malaysia. Ia juga menunjukkan bahawa perspektif Islam terhadap pendampingan dan hubungan antara agama di Malaysia belum lagi bersikap terbuka.

Aidilfitri — yang juga dikenali sebagai "Hari Raya Puasa" — merupakan perayaan agama Islam yang jatuh pada hari pertama bulan Syawal (bulan kesepuluh dalam kalendar Islam) dan menandakan "kemenangan" selepas sebulan berpuasa pada bulan Ramadan.

Di bahagian lain di dunia, Hari Raya Aidilfitri hanya diraikan selama sehari dan satu-satunya unsur keagamaan ialah solat Aidilfitri. Di dunia Melayu, sambutannya biasanya berlangsung antara seminggu hingga sebulan, dengan kunjung-mengunjung dan memohon keampunan menjadi tradisi budaya yang tersendiri di rantau ini.

Di Malaysia, Indonesia, dan Singapura yang berbilang kaum dan budaya, masyarakat Melayu/Islam lazimnya menganjurkan rumah terbuka untuk berkongsi kegembiraan bersama masyarakat lain.

Di Malaysia, ahli politik Melayu-Islam, termasuk Perdana Menteri, lazimnya menganjurkan rumah terbuka secara besar-besaran semasa Hari Raya yang dihadiri oleh orang ramai daripada pelbagai masyarakat. Rumah terbuka biasanya dianjurkan oleh orang Islam; walau bagaimanapun, ini bukanlah satu peraturan formal tetapi mencerminkan demografi kepimpinan politik dan perkhidmatan awam, yang kebanyakannya adalah Melayu-Islam.

Oleh itu, acara-acara ini tidak menimbulkan kontroversi. Begitu juga, masyarakat Cina dan India juga menganjurkan acara sambutan Tahun Baharu Cina dan Deepavali dan mengundang orang Melayu.

HANYA ORANG ISLAM DIBENARKAN ANJUR RUMAH TERBUKA SEMPENA HARI RAYA?

Dalam masyarakat perniagaan, masyarakat sivil dan keluarga, orang Islam menganjurkan acara dan majlis sambutan Hari Raya untuk melibatkan kakitangan dan rakan-rakan bukan Islam. Perhimpunan seperti ini juga tidak mendapat kritikan yang ketara, berbanding dengan kuil-kuil yang menganjurkannya.

Kes Persatuan Tokong Thean Hock Keong telah menguji keadaan. Acara rumah terbuka itu dibatalkan meskipun setelah mengadakan rundingan yang teliti dengan Jabatan Perpaduan Negara dan Integrasi Nasional (JPNIN) Pulau Pinang serta pemimpin masjid tempatan, pemimpin surau dan wakil masyarakat (yang dilaporkan menyokong acara tersebut).

Ini menekankan satu perkara penting: kelulusan mesti diperolehi daripada pihak berkuasa yang betul, iaitu Majlis Agama Negeri. Ini amat penting di Malaysia, di mana hal ehwal Islam berada di bawah bidang kuasa negeri. Ia ditadbir oleh mufti dan majlis agama negeri, dengan Raja-Raja Melayu atau Yang di-Pertuan Agong bertindak sebagai para pemimpin agama Islam.

Sebagai ganti bagi acara rumah terbuka Hari Raya, Mohamad Abdul Hamid, Timbalan Ketua Menteri Pulau Pinang (I), menyatakan bahawa Persatuan Kebudayaan dan Kesenian Zhao Zi Long, sebuah entiti di bawah persatuan tokong, akan mengadakan "jamuan perpaduan" di Dewan Panorama Bagan Ajam yang diselaraskan oleh JPNIN dan diiktiraf oleh Majlis Agama Negeri.

Walaupun persatuan tokong itu menafikan bahawa acara sedemikian akan diadakan, cadangan itu sendiri mencerminkan bentuk penglibatan dan hubungan antara agama yang dianggap boleh diterima jika ia mengandungi unsur-unsur Melayu-Islam: yang disaring oleh majlis agama negeri, dijalankan di ruang neutral (bukan agama), dibingkaikan sebagai perhimpunan perpaduan, dan menghidangkan makanan halal. Ini membantu untuk menentukan batasan di mana inisiatif silang agama boleh diteruskan.

Sheikh Umar Bagharib Ali, ahli Jawatankuasa Eksekutif Parti Tindakan Demokratik (DAP), menyuarakan sentimen yang sama, sambil menekankan bahawa acara antara agama sedemikian boleh diadakan jika ia mematuhi garis panduan yang ketat, termasuk menahan diri daripada ritual bukan Islam.

Ketua Menteri Pulau Pinang Chow Kon Yeow juga menekankan betapa pentingnya memahami sensitiviti, dengan menyatakan bahawa poster acara yang memaparkan tokong sebagai latar belakang akan mewujudkan suasana yang kurang menyenangkan bagi sesetengah Muslim, sambil menekankan bahawa secara amnya boleh diterima “untuk persatuan penduduk, atau syarikat menganjurkan rumah terbuka di dalam dewan”.

Keputusan yang dibuat oleh JHEAIPP tidak menunjukkan larangan sepenuhnya terhadap acara rumah terbuka sempena Hari Raya yang diadakan oleh pertubuhan bukan Islam, dan seterusnya, terhadap inisiatif antara agama.

PERLUKAH ADA INSTITUSI MEMPERKENALKAN GARIS PANDUAN BAHARU?

Sebaliknya, ia merumitkan penganjuran acara tersebut, sambil mencerminkan permintaan yang meningkat untuk dirujuk mengenai perkara yang berkaitan dengan penglibatan dan hubungan antara agama. Ini berlaku walaupun selepas Perdana Menteri Anwar Ibrahim membatalkan cadangan Jabatan Kemajuan Islam Malaysia (JAKIM) untuk memperkenalkan garis panduan baharu pada tahun lalu.

Tengkarah ini juga tidak menunjukkan kekurangan keharmonian agama di Malaysia; prospek penglibatan dan hubungan antara agama juga tidak suram.

Sebaliknya, ia membangkitkan isu birokrasi yang terlibat untuk mengelakkan peristiwa sedemikian daripada dipolitikkan, dalam sebuah negara yang mempunyai sejarah rusuhan kaum berdarah pada tahun 1960-an dan terus mengalami bantahan sekali sekala oleh kumpulan-kumpulan yang mengambil kesempatan daripada ketegangan kaum untuk meraih keuntungan politik.

Sokongan awal daripada pemimpin masjid dan surau tempatan terhadap inisiatif Persatuan Tokong Thean Hock Keong menonjolkan kepelbagaian pandangan dalam kalangan umat Islam di Malaysia mengenai penglibatan dan hubungan antara agama, sekali gus menunjukkan bahawa pendirian pihak berkuasa agama negeri tidak sepenuhnya mencerminkan sentimen akar umbi.

KESIMPULANNYA

Ini menunjukkan ruang yang berpotensi untuk mengadakan inisiatif antara agama yang lebih bersifat dari bawah ke atas. Walau bagaimanapun, peraturan ketat aktiviti sedemikian menimbulkan persoalan tentang sejauh mana ia selaras dengan nilai-nilai inklusif yang dipromosikan oleh Kerajaan MADANI.

*Rencana bertajuk "Is Penang’s Inter-faith Appreciation Under Threat?" diterbitkan oleh Fulcrum pada 29 Apr 2026.

MENGENAI PENULIS

Dr Norshahril Saat ialah Zamil Utama dan Penyelaras Program Kajian Sosial & Budaya Serantau, ISEAS – Institut Yusof Ishak.

Nur Syafiqah Mohd Taufek ialah Pegawai Penyelidik dalam Kajian Sosial & Kebudayaan Serantau, ISEAS – Institut Yusof Ishak.