ALAM MELAYU: Ranjau Pelipur Lara Nusa

SINGAPURA: Bidang lawak Melayu di Singapura dikatakan kian kelam. Namun menekuni memoir Husin Saaban, mungkin ada sinar di balik mendung.

Membelek memoir Husin Saaban, ‘Moga Ceria’ (Jamiyah, 2023) terpapar betapa sukar dan mencabarnya ranjau yang perlu dilalui oleh pelawak nusa untuk sentiasa dihargai peminat.

Umumnya, orang Melayu memang suka jenaka demi menghilangkan resah di dada, kata almarhum Mohd Noor Mohd Yusofe (@ Yusnor Ef, 1937-2025). Itulah sebabnya ada ungkapan atau pekerjaan dinamakan ‘pelipur lara’ yang bukan sahaja terdiri daripada tukang cerita tetapi juga ahli lawak.

Allahyarham Yusnor lebih dikenali sebagai penulis seni kata lagu, tetapi pernah aktif sebagai pelawak dan dramatis dalam dekad akhir 1950-an dan 1960-an termasuk di Radio Singapura. Sayangnya, beliau tidak sempat menyiapkan memoirnya. Karya terbesarnya, ‘Muzik Melayu Sejak 1940-an’ turut saya bantu selaku penyunting.

PUSAT HIBURAN

Menurut Allahyarham Yusnor, Singapura merupakan kota kosmopolitan yang terawal mempunyai ‘industri hiburan’ di Alam Melayu, selain menjadi hab kecendekiaan dan percetakan Melayu. Peranan penting nusa ini memancar antara 1850 hingga 1960. Banyak bakat, termasuk penggubah muzik Zubir Said, dari rantau ini yang mencari rezeki di sini.

Industri bangsawan yang melibatkan pelbagai kaum muncul sejak 1880-an. Ia kemudian digantikan dengan perfileman (mulai filem ‘Laila Majnun’ pada 1932). Para pelakon bangsawan, termasuk pelawak kelahiran Singapura seperti Aman Belon (nama sebenar Abdul Rahman bin Salim, 1892-1965) ‘beralih’ ke layar perak. Lazimnya dalam bangsawan perlu ada selingan lawak.

“Hakikatnya, pelawak penting walaupun peranannya dianggap ‘selingan’. Tanpa lawak, dunia lebih banyak menangis,” tutur Allahyarham Yusnor, berfalsafah. Namun bukan mudah membuat orang tertawa, apatah lagi berdekah-dekah. Sama ada dibuktikan secara saintifik atau tidak, dikatakan ‘tawa sebagai ubat paling mujarab’ untuk sihat atau dapat menakat.

Menurut Husin Saaban, lawak perlulah bermutu dan sarat mesej. Jika tidak, jangan berlawak. Sering lawak yang dangkal dicap sebagai ‘slapstick’ (lawak lempang kayu) dengan ‘gerakan’ fizikal atau tubuh yang berlebihan tanpa membawa mesej utuh.

Singapura boleh dikatakan ‘beruntung’ kerana hampir setiap dekad, ada sahaja bakat lawak yang luar biasa. Misalnya, dalam industri perfileman, nama Wahid Satay (nama sebenar Abdul Wahid bin Ahmad, 1930-2023) dijulang sebagai pelawak serba boleh menerusi filem-filem keluaran Cathay Keris pada 1950-an sehingga awal 1970-an.

Semasa Zaman Emas Filem Melayu di Singapura, pelawak S Shamsudin (nama sebenar Shamsudin bin Dali, 1929-2013) menyerlah bersama Aziz Sattar (anak Bawean, 1925-2014) dalam filem siri ‘Bujang Lapok’ arahan P Ramlee (1929-1973, turut berlakon). Dalam Facebook The Straits Times, wafatnya S Shamsuddin turut menarik ucap takziah para peminat bukan Melayu.

Seorang lagi pelawak anak watan ialah Alias Congo (nama sebenar Alias bin Said, 1932-1972) yang pernah diam di Kampung Pacitan, Kembangan. Antara babak terkenal lakonannya sebagai Apek bawa bendera dalam filem ‘Madu Tiga’ (arahan dan dibintangi P Ramlee). Setelah rumahnya dijilat api yang turut membakar keretanya, bantuan datang mencurah-curah. Begitu sayang orang kampung padanya.

PASCA ZAMAN FILEM

Menerusi memoirnya yang menderetkan kisah kelahirannya sehingga profesinya sebagai ‘pegawai perhubungan’ di Jamiyah Singapura, Husin Saaban (1953 - ) berpendapat bakat pelawak boleh tumbuh dan terus diasah selagi ada peluang dan ruang.

Beliau beruntung kerana bakatnya terserlah menerusi kegiatan lawak di balai rakyat sehinggalah peraduan drama komedi anjuran Sriwana. Selanjutnya, media setempat seperti radio dan TV pula memberi peluang untuk pelawak dapat menunjukkan prestasi mereka.

Husin terus menyerlah menerusi pendedahan yang lebih gah seperti peraduan Raja Lawak anjuran Astro di negara jiran Malaysia.

Memoirnya menjadi bukti betapa Husin boleh dikatakan ‘pelawak malar segar’ kerana kehadirannya amat dirasakan di nusa ini dan sampai ke Seberang Tambak. Oleh itu, wajarlah beliau diberi pengiktirafan.

BANGUN JATUH

Kehadiran memoir perintis oleh Husin Saaban boleh menjadi pencerah tentang bangun jatuh profesi pelawak. Rakan lawaknya, Alias Kadir (1963-2021), telah menarik perhatian luas dek keadaan kesihatannya yang tenat. Antara lain, Jamiyah Singapura telah cuba mengadakan pungutan derma dan konsert untuk membantunya. Sayangnya, Alias penderita diabetes (kencing manis) yang lebih sebulan dirawat di Hospital Universiti Nasional (NUH) sehingga kakinya dipotong akibat kelemayuh (gangrene), telah berpulang lebih awal.

Boleh dikatakan ‘detik emas’, Husin dan rakan-rakan lawaknya adalah ketika kumpulan ‘Unsangkarable’ dan beberapa yang lain berlumba-lumba menghiburkan peminat tanah air pada akhir 1990-an sehingga awal dekad 2000-an. Antara jaguh lawak ialah Ishak Ahmat, yang sanggup melepaskan kerja teknisyen untuk menjadi pelawak penuh, tetapi meninggal dunia pada usia 50 tahun, ketika projek telefilem di Jakarta pada 2006.

Dalam senario lawak nusa, Husin sering dianggap dalang atau sang “otak” (pemikir) dalam projek lawak setempat dari segi skrip sehingga pementasan. Ketika dunia dilanda wabak COVID-19, beliau ditukil oleh akhbar setempat:

“... Sekarang dah berubah. Selain faktor umur dan kesihatan pelawak yang semakin berusia, kita tak boleh harapkan peluang beraksi seperti dulu. Dah tak boleh cari makan dengan berlawak. Orang dah tak beli DVD. Untuk pementasan, siapa nak buat? Lebih-lebih dalam keadaan COVID-19. Kita perlu tukar strategi kalau nak terus dapatkan tempat dalam persada komedi.”

CARI MAKAN

Untuk cari makan di kota termahal di dunia, pelawak nusa tidak dapat bergantung kepada imbalan berlakon sahaja. Memang tidak mencukupi.

Saya tabik usaha badan setempat termasuk Jamiyah Singapura yang pernah atau masih mendapatkan khidmat Suhaimi Yusof dan Husin Saaban sebagai pegawai perhubungannya. Tapi bagaimana dengan yang lain?

Mahu tidak mahu perlu ada ‘pelan induk’ bagi profesi pelakon atau penghibur tanah air. Bukankah kita ‘Kota Kebangkitan Seni’ di tropika seperti dalam Pelan Induk Nasional? Selain menyediakan ‘ruang’ secara zahir atau menerusi wadah siber demi menyerlahkan bakat dan sebagainya, mereka perlu ‘digajikan’ sebagaimana Wahid Satay dan S Shamsudin menerusi industri seni (filem atau televisyen/radio setempat).

Bahkan perlu bagi mereka mempunyai insurans tunjangan (annuity) untuk hari tua mereka atau apabila sakit terlantar. Memang hal-hal ini merupakan tanggungjawab peribadi. Sayangnya, pelawak sebagai insan seni sering ‘alpa’ dalam urusan begini.

Memoir Husin Saaban diakhiri dengan ‘akhir ria’ (happy ending) iaitu kisah majlis kahwin anaknya, Raihan. Hakikatnya, kisah pelawak tidak selalunya gembira walaupun mereka bertungkus lumus membuat kita tertawa.

MENGENAI PENULIS

Mohd Raman Daud ialah mantan wartawan kanan Berita Harian (1984-2016), mantan penulis tetap skrip drama televisyen Perbadanan Penyiaran Singapura (1980-1984), pengarang, aktivis masyarakat, editor sejumlah buku termasuk adikarya Pendeta Dr Muhd Ariff Ahmad, NILAM. Beliau juga antara anggota pengasas Majlis Bahasa Melayu Singapura dan Setiausaha Jawatankuasa Dana MAS @ LBKM.